ถ้าไม่มีหมอบุญส่งในวันนั้น
ก็คงไม่มีมรดกโลกเขาใหญ่ในวันนี้

กว่าจะเป็นอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ อุทยานแห่งชาติแห่งแรกของประเทศ เป็นป่าใหญ่ที่สมบูรณ์ที่สุดแห่งหนึ่งของไทย ซึ่งกลายเป็นมรดกโลกอย่างทุกวันนี้ เกิดจากการผลักดันของคุณหมอบุญส่ง เลขะกุล เป็นมรดกยิ่งใหญ่ที่คุณหมอฝากไว้ให้กับแผ่นดิน 

จนอาจกล่าวได้ว่า ถ้าไม่มีคุณหมอบุญส่งในวันนั้น ก็คงไม่มีมรดกโลกเขาใหญ่ในวันนี้อุทยานแห่งชาติเขาใหญ่มีพืชพรรณไม้ใหญ่น้อยมากกว่า 5,000 ชนิด มีสัตว์ป่านานาอาศัยอยู่นับชนิดไม่ถ้วน เป็นแหล่งต้นน้ำที่ทยอยให้น้ำตลอดทั้งปีถึง 4 สี่สาย เป็นแหล่งสร้างปุ๋ยอินทรีย์แก่พื้นที่เพาะปลูกรอบเขา และไหลลงไปสร้างความสมบูรณ์ให้อ่าวไทย เป็นแหล่งสร้างอากาศ พร้อมกับกักเก็บคาร์บอนไดออกไซด์อากาศพิษเอาไว้ไม่ให้ฟุ้งกระจาย อุทยานแห่งชาติเขาใหญ่จึงเป็นแหล่งช่วยลดโลกร้อนดีที่สุดของไทยและของโลก

สิ่งที่จุดประกายความคิดของคุณหมอบุญส่งที่ต้องการให้เกิดกฎหมายเพื่อคุ้มครองป่าไม้และสัตว์ป่าขึ้นนั้นมาจากความสนใจในธรรมชาติเป็นทุนเดิมอยู่ แล้วแม้จะเข้าเรียนเตรียมแพทยศาสตร์ในแผนกอักษรศาสตร์และวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ก็ไม่ทำให้ความสนใจด้านนี้จางลงไป แต่การได้ศึกษาในเชิงธรรมชาติวิทยาและวิทยาศาสตร์กลับส่งเสริมให้สนใจด้านนี้เพิ่มขึ้นตามลำดับ ก่อกำเนิดเป็น “นิยมไพรสมาคม” หน่วยงานเอกชนแห่งแรกของเมืองไทยที่ทำงานด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติในปี 2496

หลังจากการรณรงค์เรียกร้องในรูปแบบต่างๆ ด้วยความอุตสาหะของนิยมไพรสมาคม ซึ่งคุณหมอบุญส่งเป็นเลขาธิการของสมาคม ความสำเร็จก้าวแรกของนิยมไพรสมาคมก็เกิดขึ้น เมื่อสภาผู้แทนราษฎรได้ผ่านพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า หลังจากที่ได้เสนอให้รัฐบาลออกพระราชบัญญัติดังกล่าวมาหลายสมัยและได้แก้ไขตัดทอนกันตลอดมา แต่ไม่เคยนำเข้าพิจารณาในสภา จนมาถึงรัฐบาลจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์จึงได้หยิบยกขึ้นมาพิจารณาแก้ไขปรับปรุง และต่อมาก็มีการประกาศใช้พระราชบัญญัติฉบับนี้เมื่อวันที่ 26 ธันวาคม 2503

ในปีถัดมาก็มีการออกพระราชบัญญัติอุทยานแห่งชาติตามมาอีก 1 ฉบับ เช่นเดียวกันนิยมไพรสมาคมได้พยายามเสนอรัฐบาลขอให้จัดตั้งอุทยานแห่งชาติมาตั้งหลายรัฐบาลแล้ว แต่ไม่มีรัฐบาลใดสนใจ จนกระทั่งในปี 2502 นายกนิยมไพรสมาคมได้นำคณะกรรมการเข้าคำนับจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ นายกรัฐมนตรีในขณะนั้น และเสนอขอให้จัดตั้งอุทยานแห่งชาติขึ้น

สิ่งที่หลายคนคิดไม่ถึงก็คือ หมอบุญส่งพร้อมพ่อเลี้ยงพงษ์สวัสดิ์ สุริโยทัย ซึ่งสนิทสนมกับจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ นายกรัฐมนตรีในสมัยนั้น ได้ชักชวนจอมพลสฤษดิ์ขึ้นเฮลิคอปเตอร์สำรวจป่าดงพญาเย็น ป่าดงดิบอันยิ่งใหญ่ของเมืองไทยได้สำเร็จ ภาพมุมกว้างที่มองเห็นจากทางอากาศคือสภาพของป่าเขาใหญ่และดงพญาเย็นที่ถูกแผ้วถางจนเว้าแหว่งเป็นหย่อมๆ อย่างน่าวิตก ปรากฏแก่สายตานายกรัฐมนตรีผู้ซึ่งไม่เคยคิดว่าป่าไม้เมืองไทยจะมีวันหมดสิ้นไป

ผลจากการขึ้นเฮลิคอปเตอร์ครั้งนั้น ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงครั้งยิ่งใหญ่ นายกรัฐมนตรีเห็นชอบด้วยกับข้อเสนอของนิยมไพรสมาคม จึงได้มีบัญชาให้กระทรวงเกษตรฯ และกระทรวงมหาดไทยจัดการ โดยกระทรวงมหาดไทยได้ประกาศเมื่อวันที่ 6 พฤศจิกายน 2502 เพื่อกำหนดเขตหวงห้ามที่ดินเพื่อเตรียมจัดเป็นอุทยานที่เทือกเขาใหญ่ ดอยอินทนนท์ ทุ่งแสลงหลวง และเทือกเขาสลอบ และในเดือนกันยายนปีเดียวกันนั้น คณะรัฐมนตรีได้แต่งตั้งคณะกรรมการพิจารณาปรับปรุงเขาใหญ่เป็นอุทยานขึ้น มีกรรมการทั้งหมด 17 นาย โดยมีรัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรฯ เป็นประธานกรรมการส่วนมากเป็นอธิบดีและผู้แทนกรมและองค์กรที่เกี่ยวข้อง โดยคุณหมอบุญส่งได้รับเชิญเป็นกรรมการด้วย

คณะกรรมการชุดนี้มีการประชุมเพียงครั้งเดียวเมื่อวันที่ 17 กุมภาพันธ์ 2503 ซึ่งมีเรื่องสำคัญคือมีเอกชนต่างชาติยื่นขอพัฒนาเขาใหญ่ โดยจะรับตัดถนนขึ้นไปบนเขาใหญ่ด้วยทุนของตนเอง แต่จะขอกรรมสิทธิ์ที่ดินบนเขาใหญ่ 5,000 ไร่ เพื่อทำสถานที่พักผ่อนหย่อนใจและขอสัมปทานตั้งคาสิโนบนเขาเป็นเวลา 25 ปี

ในการประชุมกรรมการครั้งนั้น คุณหมอบุญส่งได้ลุกขึ้นคัดค้านว่า “ผู้ใดที่ยกเขาใหญ่ไปให้ชาวต่างชาติตามที่เขาเสนอมานี้ ควรจะจับไปลงโทษสถานหนักที่สุด” ซึ่งเป็นผลให้ทั้งรัฐบาลและกรรมการไม่มีใครเห็นด้วย เพราะเป็นภัย ต่อประชาชนและประเทศชาติ

ต่อมาเมื่อวันที่ 6 กันยายน 2503 คณะรัฐมนตรีได้ยุบเลิกคณะกรรมการชุดเดิมและตั้ง “คณะกรรมการพัฒนาเขาใหญ่” ขึ้นแทน แต่คราวนี้ผู้แทนนิยมไพรสมาคมไม่ได้รับเชิญให้เข้าอยู่ในกรรมการชุดใหม่นี้ และเมื่อสภารับหลักการ พระราชบัญญัติอุทยานแห่งชาติและอุทยานแห่งชาติ ผืนป่าดงพญาเย็นกว่า 1 ล้าน 3 แสนไร่ ครอบคลุมพื้นที่ 4 จังหวัด คือ นครราชสีมา สระบุรี ปราจีนบุรี และนครนายก ก็ได้รับการจัดตั้งเป็นอุทยานแห่งชาติแห่งแรกในนาม “อุทยานแห่งชาติเขาใหญ่” ในปี 2505       

นอกจากนี้นิยมไพรสมาคมยังได้เสนอรัฐบาลตั้งแต่ปี 2501 ให้ประกาศเขตอุทยานแห่งชาติอีกหลายแห่ง ได้แก่ เทือกเขาสลอบ (กาญจนบุรี) เขตภูพาน (สกลนคร) ทุ่งแสลงหลวง (พิษณุโลก) เขาคิชฌกูฎ (จันทบุรี) เทือกเขาหลวง (นครศรีธรรมราช) คอยอินทนนท์ ดอยสุเทพ (เชียงใหม่) เขาสอยดาว (จันทบุรี) ป่าน้ำหนาว (เพชรบูรณ์) และป่าทับลาน (ระหว่างอำเภอปักธงชัยกับปราจีนบุรี) ซึ่งก็ได้มีการประกาศเป็นอุทยานแห่งชาติหรือเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าตามที่สมาคมฯ เสนอ และต่อมาก็มีการประกาศเขตอุทยานแห่งชาติเพิ่มขึ้นอีกจนถึงปัจจุบัน (ปี 2564) รวมไม่น้อยกว่า 150 แห่ง และเตรียมการประกาศจัดตั้งเพิ่มเติมอีกเกือบ 20 แห่ง และตั้งแต่ปี 2508-2516 รัฐบาลจึงได้มีการจัดตั้งเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าขึ้น โดยเริ่มที่ทุ่งใหญ่นเรศวร (กาญจนบุรี) ป่าสลักพระ (กาญจนบุรี) ห้วยขาแข้ง (อุทัยธานี ตาก นครสวรรค์) คลองนาคา (ระนอง) ภูเขียว (ชัยภูมิ) ลุ่มน้ำปาย (แม่ฮ่องสอน) เขาสอยดาว (จันทบุรี) และประกาศเพิ่มเติมขึ้นจนปัจจุบัน (ปี 2564) มีไม่น้อยกว่า 60 แห่ง

จากการต่อสู้เพื่อเขาใหญ่อย่างหมดใจ กล่าวได้ว่าคุณหมอบุญส่ง เลขะกุล และนิยมไพรสมาคม เป็นผู้ให้กำเนิด “อุทยานแห่งชาติเขาใหญ่” ที่ได้เป็นมรดกโลกในปี 2548 อย่างสมภาคภูมิ และยังเป็นคนไทยคนแรกและคนที่ 4 ของโลกที่ได้รับรางวัล J. Paul Getty รางวัลของกองทุนคุ้มครองสัตว์ป่าโลกที่มอบให้แก่ผู้อุทิศตนทำงานด้านการอนุรักษ์ธรรมชาติและสัตว์ป่า

อ้างอิง
– คณิตา เลขะกุล ๑๐๐ ปี การอนุรักษ์ธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ๑๐๐ ปี นพ. บุญส่ง เลขะกุล ๒๕๔๐-๒๕๕๐. ๒๕๕๐
– ธีรภาพ โลหิตกุล ท่องไปกับใจตน: คิดถึงเขาใหญ่…คิดถึงหมอบุญส่ง หนังสือพิมพ์ คม ชัด ลึก, 13 สิงหาคม 2548,20 สิงหาคม 2548
– บทความ 100 ปี “หมอบุญส่ง เลขะกุล” นักสู้เพื่อป่าและสัตว์ป่าไทย จาก mgronline.com, 14 กุมภาพันธ์ 2550
– บทความ กำเนิดอุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ อุทยานแห่งชาติแห่งแรกของไทย แรงผลักของหมอบุญส่ง เลขะกุล จาก tcijthai.com, 12 มกราคม 2556